Ýagyş möwsüminde ýyldyrymdan gorag we elektrik energiýasyny paýlamak goragy

"Irden sagat üçdi we ussahana birden garaňkylaşdy, ähli enjamlar öçdi we paýlaýjy gutudan ýeňil ýanýan ys geldi——" Bu Malaýziýanyň Penang şäherindäki elektron komponent zawodynyň işleýiş we tehniki hyzmat gözegçisi jenap Ahmadiň şahsy tejribesi. Geçen hepde bu ýere güýçli ýyldyrym ýagdy. Zawodyň elektrik paýlaýjy ulgamynyň ýyldyrymdan goragynyň doly däldigi sebäpli, ýyldyrym sebäpli naprýaženiýe liniýalara güýç bilen girdi we ussahananyň esasy zynjyr açaryny gönüden-göni döwdi, netijede tutuş zawodyň önümçiligi 8 sagatdan gowrak wagtlap togtadyldy. Bu diňe bir sargytlarda tas 55,000 MYR ýitgisine däl, eýsem zynjyr açaryny çalşyrmak we liniýalary barlamak üçin goşmaça 13,000 MYR çykdajylaryna sebäp boldy. Ýagyşly möwsüme girende, ýyldyrym ýygy-ýygydan bolýar. Elektrik paýlaýjy ulgamlarynyň "görünmeýän öldürijisi" hökmünde, ýyldyrym köplenç zynjyr açarynyň zeperlenmegi, liniýanyň gysga zynjyrlary we enjamlaryň ýanmagy ýaly näsazlyklara sebäp bolýar we hatda ýangyn we elektrik togy urmagy ýaly howpsuzlyk hadysalaryna hem sebäp bolup biler. Senagat zawodlary, ofis jaýlary, seýilgähler we täze energiýa elektrik stansiýalary ýaly dürli ýagdaýlar üçin, ýagyş möwsüminde ýyldyrymdan goramak we energiýa paýlaýyş goragynda gowy iş alyp barmak, esasanam elektrik açarlary ýaly esasy enjamlaryň ýyldyrymdan goranmagy indi "saýlanma çäresi" däl-de, önümçiligiň we durmuşyň kadaly işlemegini üpjün etmek hem-de emläk ýitgileriniň öňüni almak üçin "jogap berilmeli sorag" bolup durýar.

Ýagyş möwsüminde ýyldyrymdan goramagyň esasy kynçylyk nokady: ýyldyrym dürli görnüşli zyýanlara eýedir (göni ýyldyrym urmagy, sebäp bolan ýyldyrym urmagy, ýyldyrym tolkunynyň içine girmegi) we birden we örän weýran edijidir. Elektrik paýlaýyş ulgamynda, liniýalaryň we enjamlaryň "howpsuzlyk goragçylary" hökmünde zynjyr açarlary diňe bir ýyldyrymdan goramagyň esasy halkasy bolmak bilen çäklenmän, eýsem ýyldyrym urmalaryna iň ejiz enjamlaryň biridir. Köp kärhanalarda köplenç kognitiw düşünişmezlikler bolýar, bu bolsa ýyldyrymdan goramagyň näsazlygyna we ahyrsoňy enjamlaryň zyýanyna we ykdysady ýitgilere sebäp bolýar. Aslynda, ýagyş möwsüminde elektrik paýlaýyş üçin ýyldyrymdan goramagyň üç esasy prinsipine gönükdirilen ulgamlaýyn taslamadyr "tutmak, başga tarapa gönükdirmek we goramak". Esasy usullary çalt özleşdirmäge kömek etmek üçin anyk ýagdaýlar bilen jikme-jik beýan edilen iň möhüm üç nokady aşakdakylardyr:

Esasy nokat 1: Elektrik energiýasyny paýlamakdan goramak üçin "Birinji gorag liniýasyny" gurmak üçin dogry ýyldyrymdan goralýan zynjyr açaryny saýlaň

Elektrik paýlaýyş ulgamynyň esasy gorag enjamlary hökmünde, elektrik açarlarynyň ýyldyrymdan gorag işlemegi elektrik paýlaýyş ulgamynyň ýyldyrym urmalaryna garşy durmak ukybyny gönüden-göni kesgitleýär. Ýagyş möwsüminde ýyldyrym sebäpli derrew ýokary woltly we uly tok adaty elektrik açarlarynyň izolýasiýa gatlagyny aňsatlyk bilen döwüp, ýalňyş işlemelere, elektrik açarlarynyň zaýalanmagyna we hatda gysga zynjyrlara sebäp bolup biler. Şonuň üçin, ýagyş möwsüminde elektrik paýlaýyş goragynyň iň esasy ileri tutulýan ugry adaty elektrik açarlarynyň ýerine, ýeriň talaplaryna laýyklykda ýyldyrymdan gorag funksiýalary bolan ýörite elektrik açarlaryny saýlamakdyr. Aşakdaky 2 nokada üns beriň:

1.Senariýalara uýgunlaşmak üçin takyk saýlama:Ýyldyrymdan goralýan zynjyr açarlary "hemmelere laýyk" däl we 2 esasy ölçegine esaslanyp saýlanmaly:

① Wolt derejesi: Aşa köp ýüklenmeden ýa-da ýeterlik derejede goragdan gaça durmak üçin elektrik paýlaýyş ulgamynyň nominal woltuna gabat geliň;

2 Ýyldyrym işjeňliginiň intensiwligi: Ýyldyrymyň ýygy-ýygydan bolýan ýerleri (meselem, Günorta-Gündogar Aziýanyň kenarýaka ýerleri we daglyk ýerleri) üçin, tolkunlara çydamlylygy ≥20kA bolan önümleri ileri tutuň. Daşarky ýagdaýlarda ýokary temperatura, ýokary çyglylyk we ýagyş eroziýasyna garşy durmak üçin goşmaça IP54 ýa-da ondan ýokary gorag derejesine laýyk gelmelidir.

2.Utgaşdyrylan iş, hökmanydyr:Ýyldyrymdan goralýan zynjyr açarlary ýyldyrymdan goraýan täsiri iň ýokary derejä çykarmak üçin dartgynlykdan goraýan enjamlar (SPD) bilen utgaşykly işlemelidir — SPD liniýadaky derrew dartgynlyk naprýaženiýesini tutmak üçin jogapkärdir (ol bolsa çaknyşykly dartgynlyklaryň 80% -den gowragyny tutup bilýär) we zynjyr açary dartgynlyk togy gaty uly bolanda liniýany 0,1 sekuntyň içinde çalt kesmek üçin jogapkärdir, şeýdip SPD-niň zeper ýetmegi sebäpli ikinji gysga zynjyrly näsazlyklaryň öňüni alýar.

Seleksiyanyň ähmiýetini has gowy düşünmek üçin Günorta-Gündogar Aziýadaky zawodlaryň hakyky mysallary bilen birleşdiriň:

- Malaýziýanyň Penang şäherindäki senagat parkynyň mysalySenagat seýilgähi öň ýagyş möwsüminde elektrik paýlaýyş näsazlyklary bilen birnäçe gezek ýüzbe-ýüz bolupdy. Gök gümmürdilerinden soň, zawodlaryň 60% -den gowragynda elektrik açarynyň öçürilmegi we enjamlaryň işe girmeginiň bozulmagy boldy. Operasiýa we tehniki hyzmat işgärleri zeper ýetenleriň hemmesiniň adaty pes woltly elektrik açarlarydygyny anykladylar, olaryň izolýasiýa gatlagy ýyldyrym sebäpli dörän woltlylyk bilen döwüldi. Her bir tehniki hyzmat we çalşyrmak 1-2 gün dowam etdi we her zawod üçin ortaça gündelik önümçilik asma ýitgisi takmynan 8000 MYR boldy. 2025-nji ýylyň ýagyş möwsümi gelmezden öň, senagat seýilgähi 3 täzelenme işlerini tamamlady: 1 Zawod senariýalaryna laýyklykda ýyldyrym çakyşmasyna garşy galyplanan korpusly elektrik açarlary (MCCB) saýlandy; 2 Baglanyşyk goragyny gazanmak üçin paýlaýyş gutusyna degişli SPD gurnaldy; 3 Daşarky liniýalaryň elektrik açarlary üçin ýagyşa garşy goraglar gurnaldy. Täzelenmeden soň, senagat seýilgähinde 8 gezek güýçli gök gümmürdi boldy we elektrik açarynyň öçürilmegi ýa-da enjamlaryň ýanmagy bolmady. Diňe 1 gezek derrew güýçlenme boldy, ol 10 minutda täzeden dikeldildi we önümçilik ýitgisine sebäp bolmady.

-Goşmaça Saýlama ýatlatma(Dürli ýagdaýlara takyk uýgunlaşyň we saýlama kynçylyklaryndan gaça duruň):

✅ Açyk howa şertleri(fotovoltaik elektrik stansiýalary, açyk paýlaýjy otaglar, açyk zawod liniýalary): Gorag derejesi IP54 ýa-da ondan ýokary we güýç kuwwaty ≥20kA bolan, ýagyş we tozan girmegine garşy durup bilýän we Günorta-Gündogar Aziýanyň ýagyş möwsüminde ýokary temperatura we ýokary çyglylyk gurşawyna uýgunlaşyp bilýän ýyldyrymdan goralýan zynjyr açarlaryna ileri tutulýan orun beriň.

✅ Içerki ýagdaýlar(ofis jaýlary, ofis jaýlary, kiçi zawodlar): Adaty ýyldyrymdan goralýan zynjyr açarlary saýlanyp bilner, ýöne nädogry saýlanma sebäpli goragyň bozulmagynyň öňüni almak üçin olaryň SPD-e laýyk gelmegini üpjün etmek zerurdyr (SPD-niň nominal naprýaženiýesi zynjyr açarynyň nominal naprýaženiýesine laýyk gelmelidir).

Esasy nokat 2: "Bir nokatly goragyň" gizlin howpundan gaça durmak üçin ýyldyrymdan gorag enjamlarynyň baglanyşygyny üpjün ediň

Köp kärhanalarda ýyldyrymdan gorag barada umumy ýalňyş düşüniş "bir nokatly gorag" bolup durýar - diňe ýyldyrym sterženlerini gurnamak ýa-da diňe ýyldyrymdan goragly zynjyr açarlaryny çalşyrmak, ýöne ýyldyrymdan gorag enjamlarynyň ulgamlaýyn baglanyşygyna üns bermezlik, bu bolsa ahyrsoňy goragyň näsazlygyna getirýär. Aslynda, ýagyş möwsüminde ýyldyrymdan gorag "daşarky tutma, içki sowma we terminal goragy" ulgamynyň doly ulgamyny döretmeli, bu ulgamy aýratynlykda 3 esasy ädime bölmek bilen birlikde 2 esasy gizlin howpdan gaça durmak bolar:

1. Ýyldyrymdan goramagyň doly ulgamyny gurmak:4 esasy halkanyň baglanyşygyny aýdyňlaşdyryň, olaryň hiç biri ýitirilip bilmez. Daşarky tutma: Gönüden-göni ýyldyrym urgularyny ýyldyrym çöplerinden/ýyldyrym zolaklaryndan tutup, ýyldyrymy ýere giriziň;

2. Içki sowulma: Çyzykdaky SPD arkaly ýyldyrym çakmalaryny we ýyldyrym tolkunynyň aralaşmagyny kesmek;

3. Terminal goragy: Aşa köp güýçlenýän toguň öňüni çalt kesmek we enjamlary we liniýalary goramak üçin zynjyr açary SPD bilen baglanyşykly;

4. Topraklama ulgamyny üýtgetmek: Tokuň saklanmagynyň öňüni almak üçin ýyldyrym toguny hünärli topraklama ulgamy arkaly ýere çalt gönükdiriň.

5.2 sany ýokary ýygylykly gizlin howpdan gaça duruň(Iň aňsatlyk bilen gözardy edilýär, ýöne näsazlyklara sebäp bolmagy mümkin). Aşa köp topraklama garşylygy: Tehniki şertler senagat zawodlarynyň topraklama garşylygynyň ≤4Ω, ofis jaýlarynyň we ýaşaýyş jaýlarynyň bolsa ≤10Ω bolmagyny talap edýär; eger topraklama garşylygy gaty uly bolsa (meselem, 10Ω-dan köp), ýyldyrym togyny çalt gönükdirip bolmaýar, bu bolsa elektrik paýlaýyş ulgamyna ters täsir edip, zynjyr açarlaryny we enjamlaryny döwýär.

6. Enjamyň baglanyşygynyň näsazlygy: Eger zynjyr açary SPD bilen baglanyşygy bolmadyk bolsa, SPD güýçlenmäni kesenden soň, ol wagtynda liniýany kesip bilmeýär, bu bolsa SPD-niň ýanmagyna we soňra liniýanyň gysga ýapylmagyna we ýitgileriň artmagyna sebäp bolar.

Baglanyşyk ulgamyny kämilleşdirmek arkaly ýyldyrym goragynyň gizlin howplaryny nädip çözmelidigini görmek üçin Günorta-Gündogar Aziýadaky hakyky ýagdaýlar bilen birleşdiriň:

-Indoneziýanyň Jakarta şäherindäki awtoulag şaýlaryny gaýtadan işleýän zawodyň mysalyZawodda ýyldyrym çakmalaryna örän duýgur bolan motorlar we inwertorlar ýaly köp sanly takyk enjamlar bar. Mundan ozal, enjamyň öň tarapyndaky ýyldyrym goragyny gözardy etmek sebäpli, ýagyş möwsüminde 3 inwertor ýyldyrymdan ýanan we 100,000 myrandan gowrak zyýan çeken. Soňra maksatly optimizasiýa amala aşyryldy: enjamyň öň tarapyna ýörite SPD gurnaldy, "iýerarhik gorag we takyk gorag" gazanmak üçin kiçi ýyldyrymdan goralýan zynjyr açarlary bilen utgaşdyryldy. Özgertmeden soň, takyk enjamlaryň ýanmagy bes edildi.

Mundan başga-da, senagat zawodlary üçin motorlar, inwertorlar we takyk enjamlar ýaly enjamlar ýyldyrym çakmalaryna has duýgur bolýar. Esasy energiýa paýlaýjy we goşmaça energiýa paýlaýjy ulgamlarynyň ýyldyrymdan goragyny gowy ýerine ýetirmekden başga-da, enjamyň öň tarapyna ýörite SPD gurnamak, şeýle hem "iýerarhik gorag we takyk gorag" gazanmak üçin ýyldyrym çakmalarynyň enjam liniýalaryna aralaşmagynyň we takyk enjamlary ýanmagynyň öňüni almak üçin "ýerarhik gorag we takyk gorag" gazanmak zerurdyr.

Esasy nokat 3: Ýyldyrymdan goramagyň gizlin howplaryny öňünden çözmek üçin gündelik barlag we tehniki hyzmat

Ýagyş möwsüminde ýyldyrymlar ýygy-ýygydan bolýar. Elektrik paýlaýyş ulgamynyň ýyldyrymdan goragy diňe bir "dogry enjamy saýlap, birikdirişde gowy iş alyp barmaly" däl, eýsem "gündelik barlag we öňünden näsazlyklary düzetmeli" - statistika görä, ýagyş möwsüminde elektrik paýlaýyş näsazlyklarynyň 60% -den gowragy enjamlaryň nädogry saýlanmagyndan däl-de, gündelik tehniki hyzmatyň ýeterlik däldiginden ýüze çykýar, bu bolsa ýyldyrymdan gorag enjamlarynyň näsazlygyna we zynjyr açarynyň işiniň pese gaçmagyna getirýär. Esasan hem Günorta-Gündogar Aziýada ýagyş möwsüminiň ýokary temperatura we ýokary çyglylyk şertlerinde zynjyr açarynyň kontaktlarynyň okislenmegine, izolýasiýa gatlaklarynyň könelmegine, SPD işiniň pese gaçmagyna we topraklama ulgamynyň gowşamagyna sebäp bolmak örän aňsat.Gündelik barlag we tehniki hyzmat üçin 3 esasy nokady bar, olar anyk ýagdaýlar bilen jikme-jik beýan edilýär:

1.Zynjyr açarynyň barlagy (Hepdede bir gezek, ýyldyrymly ýagyşdan soň goşmaça barlag) 

Esasy barlag: Kontaktyň oksidlenmesi we ýalňyş açylmagy sebäpli ýaramaz kontaktyň öňüni almak üçin izolýasiýa gatlagynyň zaýalanandygyny, kontaktlaryň oksidlenendigini we açylma mehanizminiň duýgurdygyny anyklaň.

✅ Mysal üçin: Malaýziýanyň Penang şäherindäki dokma fabrikasynda bir gezek ýagyş möwsüminde ýalňyş işleme sebäpli zynjyr açary täzeden işe girizip bolmaýan ýagdaý ýüze çykdy. Derňewde zynjyr açarynyň kontaktlarynyň ýokary temperatura we ýokary çyglylyk sebäpli güýçli oksidlenendigi anyklandy. Her bir näsazlyk önümçiligiň 1 sagatlap togtadylmagyna we takmynan 1200 MYR ýitgisine sebäp boldy. Soňra kontakt tozany arassalamak, her hepde izolýasiýa gatlagyny barlamak we köne bölekleri wagtynda çalşyrmak üçin barlag ulgamy döredildi, şeýlelik bilen şeýle näsazlyklary doly aradan aýyrdy.

2.SPD barlagy (Her ýarym aýda bir gezek)

Esasy barlag: SPD näsazlygy sebäpli dartgynlygy saklamak ukybyny ýitirmegiň öňüni almak üçin görkeziji çyrasynyň ýagdaýyny barlaň (ýaşyl = kadaly, gyzyl = näsazlyk), işini yzygiderli barlaň we näsazlyk ýüze çyksa, derhal çalşyň.

3.Topraklama ulgamynyň barlagy (Aýda bir gezek, ýagyşly möwsümde her 10 günde bir gezek) 

Esasy barlag: Topraklama elektrodynyň boş ýa-da poslandygyna garamazdan, onuň tehniki şertlere laýyk gelýändigine göz ýetirmek üçin topraklama garşylygyny yzygiderli ölçäp duruň (senagat zawodlary ≤4Ω, ofis jaýlary we ýaşaýyş jaýlary ≤10Ω). Ýagyşly möwsümde topragyň çyglylygy ýokary bolýar, şonuň üçin topraklama garşylygynyň ýokarlanmagynyň öňüni almak üçin wagtynda sazlamak we optimizirlemek zerurdyr.

Ikinjiden, SPD-niň ýagdaýyny barlaň, görkeziji çyrasynyň kadalydygyna göz ýetiriň (ýaşyl - kadaly, gyzyl - näsazlyk), SPD-niň işini yzygiderli barlaň, ýagyş möwsüminde ýarym aýda bir gezek barlaň we näsazlyk ýüze çyksa, derhal çalşyň. Supermarketde ýagyş möwsüminde SPD näsazlygy sebäpli ýyldyrym çakyp, elektrik liniýasyna girip, esasy zynjyr açary döwüldi, netijede 4 sagatlap elektrik togunyň kesilmegine we tas 30,000 Ýuan ýitgisine sebäp boldy. Wakadan soň, SPD-niň köp wagtlap näsaz bolandygy, ýöne wagtynda tapylmandygy we çalşylmandygy, howpsuzlyk howpuna öwrülendigi anyklandy.

Üçünjiden, topraklama ulgamyny barlaň, topraklama elektrodynyň boş ýa-da poslandygyna göz ýetiriň, tehniki şertlere laýyk gelýändigine göz ýetirmek üçin topraklama garşylygyny yzygiderli ölçäň (senagat zawodlary ≤4Ω, ofis jaýlary we ýaşaýyş jaýlary ≤10Ω). Ýagyş möwsüminde topragyň çyglylygy ýokary bolýar, bu bolsa topraklama garşylygynyň ýokarlanmagyna sebäp bolup biler, şonuň üçin wagtynda sazlamak we optimizirlemek zerurdyr. Senagat seýilgähiniň açyk paýlaýjy otagynda ýagyş möwsüminde boş topraklama elektrodlary bardy we topraklama garşylygy 12Ω-a çenli ýokarlandy. Gök ýaňandan soň, ýyldyrym akymyny çalt üýtgedip bolmady, paýlaýjy otagdaky zynjyr açaryny we SPD-ni döwdi, tehniki hyzmat çykdajylary 15,000 ÝUAN-dan gowrak boldy. Soňra topraklama ulgamy yzygiderli barlandy, topraklama elektrody wagtynda berkitildi we topraklama garşylygynyň tehniki şertlerde durnukly bolmagyny üpjün etmek üçin topraklama materiallary goşuldy.